پهرده لادان لهسهر پیلانێكی رێژیم له ناوچهی بۆكان ـ میاندواو ... دیاری نهکراو
ئاوی چیاكانی قادرگژیا، دوبرا، سوڵتان ئاغزتو، شاخهڕهشه، بازاین، قهرهئهلیاس و چاڵهڕهش و.... سهرچاوهی رووباری جهغهتوو پێك دههێنن. دوای ئهوهی ئهوانه تێكهڵاو دوبن، ئوای جهغهتوو روو له رۆژئاوا دهكاو دوایی بهرهو باكوور دهڕواو به رۆژئاوای چیای بهردرخناویدا تێپهڕ دهبێو پاشان بهرهو رۆژئاوای گوندی كانعمت دهكشێ، له دوای ئهم گوندهوه، ناوهكهی دهبێته جهغهتوو. پاشان ئهو ئاوه بهرهو باكووری رۆژئاوا دهڕواو له نزیك رۆژئاوای گوندی رێزان، رووی خۆی دهگۆڕێو بهرهو باكووری رۆژههڵات دهڕوا، ئینجا رۆژئاوای شاری سایین قهڵاو له دواییدا شاری میاندواو دهبڕێو لهوێشهوه بهرهو گۆلی ورمێ دهڕوا، دوای ئهو بهزهڵكاوهكانی باشووری ئهو گۆله داتێدهپهڕێ. درێژایی جهغهتوو نزیكهی 240 كلیومیتره.
سهرچاوهی چۆمی جهغهتوو ههروهك له سهرهوه باسمان كرد چهند زنجیره كێوی نێوان سهقزو بانهیه.
لهسهر بهستێنی ئهو چۆمه دوو بهنداو: 1ـ بهنداوی ساروقامیشی بۆكان و 2ـ بهنداوی نهورۆزلو له نزیك شاری میاندواو، ههڵبهستراوه. ئهو بهستێنهی چۆمی جهغهتوو له ئاخێزگهیهوه ههتا دهگاته گۆلی ورمێ به سهر خاكی كوردستان دا تێدهپهڕێ.
دابهش كردنی ئاغوی بهنداوهی نهورۆزلو له ژێر چاوهدێری ئیدارهی ئاودێری میاندواو دایه.
له سهرهتاكانی دهیهی 70ی ههتاوی دا دهوڵهت به كهڵك وهرگرتن له قهرزی بانكی جیهانی پلونی مۆدێڕنیزه كردنی ئاودێریی كشت و كاڵ و زهویو زاری ناوچهی سهر ئهو چۆمه بهتایبهت دهورووبهری بهنداوی نهورۆزلو خسته بهرنامهی كاری خۆیهوه.
ئیدارهی ئاودێریی میاندواو زهویو زاری دهورووبهری ئهو بهنداوهی بهسهر سێ بهشدا، دابهش كردوه كه بریتین له:
1ـ جوگرافیای كوردستان، عهبدوڵڵا غهفوور، چای چوارهم، 2005،ل 105
كهناری راست: كه زۆربهی دانیشتووانهكهی ئازهری نشینن هێندێك گوندی وهك نهورۆزلو، قشڵاق، قاریاغدی، نفسیركندیو.... دهگرێتهوه.
كهناری چهپ، كه دانیشتووانهی كوردنشین گوندهكانی وهك خانكهندی، سهرچنار، سهوزی بهگشتی گوندهكانی ناوچهی خواروی چۆمی مهجیدخان و گوندهكانی شامات دهگرێتهوه.
دهشتی ناوهند: ئهو دهڤهره گوندهكانی نێوان ههردوو چۆمی جهغهتووو تهتههوو دهگرێتهوه، گوندهكانی وهك برایماباد، قهلای ههلاكۆ، گامێشگۆلی،و بهگشتی بهشێكی زۆر له ناوچهی ئاڵهشین و شامات دهگرێتهوه.
پرۆژهی مودێڕنیزه كردنی سیستهمی ئاودێریی كشت و كاڵی سهرهتا كهناری چهپ و دهشتی ناوهندی لهبهر هۆكاری پان و بهرینیو بهپیتیو ههروهها چونكه له هێندێك بهشی وهك نزیك گۆلی ورمێ لهبهر سوێر بوونی ئاوی بیرهكان، دهگرێتهوه.
پێویسته بگوترێ پرۆژهی باسكراو له بهرهبهرهی تهواو بوونی وامهكهی بانكی جیهانی دا دهستی پێكرد لهودا كهناری چهپ و دهشتی ناوهندی خرابوونه پێشهوه. بهڵام هێندهی پێنهچوو پرۆژهی ئهو دوو بهشه به ناتهواوی دهستی لێههڵگیراو ئهوبڕه پارهیهی بۆ میكانیزه كردنی ئهو دوو بهشه تهرخان كرابوو له بهشی كهناری راست خهرج كرا. ئهو كاناڵ و بۆڕی ئاوانهی دروست كرابوون بهم مهبهسته به نیوهچڵی وازیان لێهێنرا. كهواته دهتوانین بڵێین دهوڵهت نهك ههر لهو بهشانه ههوڵی نهدا كشت و كاڵیو ئاودێری میكانیزه بكا بیخاته خزمهت بۆ زیادكردنی بهرههمی كشتوكاڵیو سهقامگیر كردنی دۆخی ژیانی خهڵكی ئهو ناوچانه، بهڵكوو به قهدهغه كردنی ههڵكهندنی بیرو چاڵاو، تێكۆشا سهرچاوهی داهات و بژیویو مانهوهی ئهو خهڵكه لهم ناوچهو گوندانه ببڕێو بهو جۆره ناچاریان بكا كۆچ بكهن.
ههر ئێستا بهشی كهناری راستی ئاودێری میاندواو نهك ههر ئاوی پێویست بۆ كشت و كاڵی دهورووبهری میاندواو دابین دهكا بهڵكوو به مهڵكهندی تێدهپهڕێو تا نزیك بناویش جووتیارانی ئاوی جهغهتوو كه سهرچاوهكهی كوردستانهو بهسهر خاكی كوردستانش دا تێدهپهڕێ، سوودمهندن.
كاناڵ و جۆگه ئاودێرییهكانی ئهو ناوچانه ههروهك باسمان كرد ئهگهرچی بهرنامهی كارو پرۆژهی میكانیزه كردنی كشت و كاڵ دا نهبوون ئێستا به شێوهیهكی رێك و پێك بێتون (چیمهنتۆ) كراون.
گهورهترین پرۆژهی راگواستنی ئاو له رۆژههڵاتی ناڤین دا.
رێژیم له كۆتایی دهیهی شهست دا گهورهترین پرۆژهی راگرتنی ئاوی له رۆژههڵاتی ناڤین دا به راگواستنی ئاوی جهغهتوو بۆ تهورێز پراكتیزه كرده تاڵان و راوو رووتی سهرچاوه سروشتییهكانی كوردستان كۆتایی پێنایه، رێژیم ی كۆماری ئیسلامی بۆ ئهوهی ههرچی زیاتر خهڵكی كورد له سهرچاوه سروشتییهكانی بێبهش بكا ئهم پرۆژه له كۆتایی دهیهی شهست دا به دوو قۆناغ جێبهجێ كرا.به پێی ئهم پرۆژهیه له چركهیهك دا 5 میتر سێ جا ئاو به بهرهو تهورێز بهڕێ دهكرێ دهبێ بگوترێ ئهو رێژه ئاوهی كهبهرهو تهورێز بهرێ دهكرێ تا كوڵ وچیمهنی پاركه وشوێنه گشتی¬یهكانی ئهوشاره زهردنهین، 100 ههزارهیكتاری زهوی و زاری كشت وكاڵیی پێ پاراودهكرێ. له ماڵێكدا خهڵكی ناوچهك بهتایبهت ناوچه كوردنشینهكان پێویستی زۆریان بهو سامانه سروشتیه ههیه و بۆ دابین كردنی بریوی ژیانیان كاربه دهستانی رێژیم به شیوهیهكی مهبهسیدار تهنانهت له و دا كه ئاوزری ئاوی كاناڵهكانی ئهو دووبهشهی كه كوردشینبه كوێرهی پێویست و له كاتی خۆی دا دابین ناكا بۆ شاری تهورێزی بهڕێ دهكا. بهڵام سهرهڕای ئهوهش ئیدارهی ئاورێزی صیاندراو ساڵانه بڕه بارهیهك"بارهی ئاودێرێ له خهڵك دهستێنێ و تهبانهت ڕادهی ئهو بارهیهی كه جوتیارانی ناوچه كوردنشینهكانی دهستێندرێ زۆر زیارتره له و جاران رادهیهی بۆ بهشه ئازهری نشینهكان دیاری كراوه. تهنانهت زۆربهی ئازهری یهكان زۆر مهرڕانه له ئیداره یاخی دهبن پارهی ئیداره نادهن. لهولاشهوه دهیان جار بیزاوه ئیداره ئاو مهعووری كردۆ ته سهر جوتیاررانی كونده كوردنشینهكان و بهزۆر ورهی ئاوی لێ ئهستاندوون وشكه ساڵیهكی ئهستهم ناوچهكهی كرتۆتهوه و زۆربهی كانیا و بیرو چاڵاوهكان ئاوهكهیهن له كهیی داروهرتهنانهت وشكی كردوه.ئهو بارو دۆخه بووهته هۆی ئهوه كهكشت وكاڵی زۆربهی خهڵكی ناوچه كوردنشینهكان بكهوێته مهترسییهوه.
لهم پێوهندییه دا به دوای راگهیاندنی قهیرانی وشكهساڵی له پارێزگهی ورمێ دا، ئیدارهی ئاودێریی سیاندواو رایگهیاند. ئهو ساڵ به هۆی وشكهساڵییهوه بهپێی بهرنامه ناوی كاناڵهكان بهر دهداتهوه و ئاوی پێوسیت بۆ جووتیاران دابین دهكا. بهڵام ههروهك پێشتر ئاماژهمان پێكرد ناوچه كوردنشنیهكان له ساڵانی پێشوویش دا له پێوهندی لهگهڵ دابین كردنی ئاوی پێویست بۆ زهوییهكانیان دا لهگهڵ كرفت بهرهو روو بوون بگابهوهی ئهم ساڵ كه وشكهساڵێكی سهخته. ههر بۆیه لهم ساڵ دا كاناڵی سهرناوچه كوردنشینهكان تهیتاستی جار ئاریان به خۆوه و یتووه، ئهویش ههر جارهو بۆ ماوهی چهند رۆژێك كه نهك ههر لانی كهمی ئاوی پێویستی جووتیارانی دابین نهكردوه بهڵكو نهكردوه بهڵكو هێندێك كوند ههر تهڕایی ئاویان نهك یشتۆنی
ئاكام:
ههر چهند پێوێست بههێنانه بهری باسی شێوازه جۆراو جۆرهكانی ژینوسایدو پاكتاوی كهلی كورد چه له رۆژههڵاتی كوردستان و چهپارچهكانی ریكه ناكاو ئهو بابهته بۆ ههموو لایهك ئاشكرایه بهڵام دهبێ وهبیری بێتنیهوه كه ئهو ناوچهیهی بهر باسمان چهندین جارچه له مێژوو دا ههوڵی وپاكتاو كردنی له كورد دراوه. لهم پێوه ندییه دا دهتوانین ئاماژبهم نموونانه بكهین موكریی قڕان، را كوزاتنی خهڵكی كورد ناوچه میاندو اونیشته جێ كردنی ئانرهریهكانی ئیڵی ئه فشار كه ههنووكه به شێكی زۆری خهڵكی میاندواو سهربهو ئیلان ئێستاش قۆڵی لێههڵمالیوه و دهمیهوێ به شێوهی جۆراوجۆری ئهو ناو چانه به گهلی كورد چۆڵ بكا. ههر لهو پێوهندییه دا چهند مانكیك له مهو بهر ههو دوهرییهكان ههر له چوارچێوهی ئهم سیاسهتهدا لێكوه درێتهوه. پیلانێكی نویێ رێژیم بۆ كڕینی و زاری ئهو ناوچانه هوڵداوه ئهماشی به مجۆره كه به ههماههنیگی به ردهیان له سهر ئیتلاعات له تاران و سیاندوار بڕهپارهیهكی زۆر تهرخان كرابوو كه رێگهی دهستوێیوهندییهكانی سهر بهر و زارهتهوه ههوڵ بدهن خهڵكی له و ناوچانه ههڵكهنن و بهم چهشنه ئهو ههنگاوانهش دیۆگرافیی ناوچه دانیشتووانی ناوچهكه بكۆڕن. بۆیه دهتوانین بڵێنیی له پێۆ برونی بهر ههمی جووتیاران و چڕ كردنهوهی كوشار وزهختی رێژیم بۆ سهر ئهو ناوچانه ! ههر له درێژهی ههمان پیلانه دایه ههروهها ئهمهش و باێته هۆی بێكاری و ههژاری و ههڵكهنرانی خهڵكی ناوچه له زێدی خۆیان ههروهها دهزاین كه بێكاری و ههژاری خهڵك و تهنانهت هوڵقهندرانی تاك كه چهندین كێشهی كۆمهڵایهتیی و دهروونی و لێ دهك وێتهوه. بۆ یهرێژیم له بهڵكو بردنی ئهم پیلانهی چهندین ئامانج دهپێكی. پهرهپێدانی و یاردهی زیندو وكردنهوهی جاش و جاشایهتیی و دامهرزاندنی بنكهی بهسیی له ناوچهكانی كوردستان و بهتایبهت ئهو ناوچهنه له مبارهیهوه پێویسته ئاماژه به وهبكهن ئهم ساڵا رێژیم پیلانی بهستراوه كردنی خهڵكی له كوردستان به خۆی به هێزتر كردوه و به دانی بهڵێن وادهپی جۆرا وجۆر له ههوڵی راكێشانی خهڵك بۆ بهتایبهت لاوان رێزهكانی بهسیج و سوپاو دایه و سهورشتیشه لهو پێناوه دا له هیچ پیلان و ناچار كردنێك خۆی نابو ێرێ دابرینی خهڵكی ناوچه له زهوییهكانیش له پێناو دا نموونهی ههره زیندوی ئهو ههوڵانهش كهرێژیمی ندهی خۆی خستۆتهپێناوییهوه، چوڵ بوونی كوندی یایینه. كوندی یاینیی ئاواییهكی نزیك 30 ماڵ دهبێ ك له ئاكامی پیلانگێرییهكانی رێژیم دا،دانشتووانی له بهرپێ ئاوی و كاروكاسبی به تهواوی ئهو كوندهیان چوڵ كردوه. ههروهها بێویسته له كۆتایی دا ئاماژه به كاریگهریی نهرێنی ئهو پیلانهی رێژیم بۆ سهر نیكۆ سیت ناوچهكه بكرێ كه ناوبانگی جیهانی ههیه.
له بهربێ ئاوی و وشك بوونی زهوییهكشتوكاڵییهكان زۆربهی ههره زۆری زنیرهوهرهكان و پهڵهوهرهكانی ناوهچهكه بهشێكن له سهرهمایهی سروشتی كوردستان و جیهان كهو توونهته بهرمهترسیی خهوكان.
